Monday, May 7, 2012

Văn hóa Hà Giang nhìn từ... những ngôi nhà

Những ngôi nhà đất trên cao nguyên đá

Những ngôi nhà trình tường của đồng bào người dân tộc vùng cao huyện Đồng Văn, Hà Giang không chỉ mang lại nét đẹp và hơi ấm cho vùng cao nguyên vốn chỉ có đá núi chập trùng này, nó còn mang trong mình kỹ thuật làm nhà đơn giản nhưng không kém phần tinh xảo của người vùng cao. Trải qua mấy trăm năm định cư trên vùng núi đá, những ngôi nhà đơn sơ ấy đã giúp cho họ chống chọi với cái khắc nghiệt của thiên nhiên và phát triển đến tận bây giờ.

Những ngôi nhà trình tường giờ không có nhiều do chi phí cao.
Người Mông thường làm nhà sau khi thu hoạch xong vụ mùa, trước Tết nguyên đán 1-2 tháng để đón năm mới. Nhà trình tường được làm bằng đất sét mịn có độ kết dính cao, không lẫn đá, sỏi. Móng nhà là những tảng đá cuội xếp kè cẩn thận. Khuôn để trình tường làm bằng gỗ. Đất được đổ vào khuôn, dùng chày giã đều tay, nén thật chặt. Bề mặt tường được dùng vồ gỗ làm cho nhẵn mịn. Tường đất sét trình dày 50-60cm sau khi xong sẽ được lợp mái gỗ hoặc rơm khô nên có đặc tính ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè. Những ngôi nhà trình tường làm cẩn thận có thể cao 2 tầng và có tuổi thọ vài chục năm.

Nguy cơ mai một.

Ông Vàng Mí Vừ ở xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn cất nhà mới cho cậu con trai ra ở riêng. Ngôi nhà được hoàn thành trong khoảng 15 ngày với chi phí khoảng gần 20 triệu đồng. Cả gia đình nhờ thêm cả bà con họ hàng cùng tham gia làm nhà để tiết kiệm chi phí dành cho đám cưới. Ông cho biết: "Làm một ngôi nhà trình tường bây giờ tốn kém lắm, tốn hơn cả làm nhà gạch như của người Kinh. Ở vùng cao nguyên này hiếm đất nên phải đi lấy đất sét từ rất xa, gỗ để làm cột, làm mái cũng không có, mua thì đắt lắm nên gia đình sẽ lợp mái nhà bằng tấm lợp xi măng, như vậy sẽ đỡ tốn tiền hơn”.



Những ngôi nhà trình tường "cải tiến” lợp mái xi măng như của gia đình ông Vừ bây giờ phổ biến trên khắp vùng cao nguyên đá Đồng Văn. Điều đáng nói là xen kẽ với nó đang mọc lên ngày một nhiều thêm những ngôi nhà xây bằng gạch trong các thôn bản. Điều dễ thấy là chi phí cho một ngôi nhà gạch ít hơn nhà trình tường nhiều. Cũng theo ông Vừ cho biết thì chi phí cho một ngôi nhà gạch ở đây chỉ bằng 2 phần so với làm nhà đất trình tường, việc xây dựng lại dễ dàng hơn và tốn ít thời gian hơn, ở thì thoáng mát và thuận tiện...”. Chính vì vậy mà ngày càng có nhiều người bỏ những ngôi nhà truyền thống để xây nhà gạch như hiện nay.

Nếu cứ theo đà thay đổi từ nhà đất trình tường mái gỗ truyền thống rồi đến nhà trình tường lợp xi măng, lợp tôn, sau là nhà xây gạch theo văn hóa miền xuôi như hiện nay thì chắc chả mấy năm nữa, trên cao nguyên đá Đồng Văn này sẽ không còn những ngôi nhà đất trình tường quyến rũ trong lòng thung lũng đá.

Mai một ngay từ khâu quản lý

Bản văn hóa Lô Lô Chải ngay dưới chân cột cờ Lũng Cú, huyện Đồng Văn là một bản điển hình với những ngôi nhà trình tường lợp ngói âm dương đã hàng trăm năm tuổi. Những ngôi nhà ba gian, hai tầng, tầng trên được dùng làm nơi cất trữ lương thực, tầng dưới dùng để ở. Đây là loại hình kiến trúc đặc sắc riêng của người Lô Lô đã qua mấy trăm năm lịch sử từ khi di cư đến Việt Nam. Một thực tế hiện nay khi vào bản Lô Lô Chải là có tới phân nửa những ngôi nhà trong bản được xây bằng gạch và lợp ngói xi măng. Những ngôi nhà truyền thống còn lại hầu hết đã qua nhiều năm, cũ nát và tuổi thọ không còn lại được là bao.



Ông Sìn Dỉ Gai, trưởng thôn Lô Lô Chải cho biết: "Hiện nay, đời sống dân bản còn nhiều khó khăn, chi phí xây nhà tốn kém nên những gia đình trong bản muốn xây nhà mới đều nhờ vay vốn của chương trình 167 của Chính phủ về hỗ trợ xây nhà cho đồng bào vùng cao. Chính vì vậy mà những ngôi nhà xây mới đều bằng gạch theo cùng một mẫu. Những ngôi nhà đất trình tường truyền thống xây tốn kém hơn và lại không được nhà nước hỗ trợ chi phí nên bà con không làm nữa.

Cũng sống trong bản Lô Lô Chải, gia đình anh Vàng Dí Sình đã xây được ngôi nhà mới nhờ tiền dự án 167. Ngôi nhà xây ngay trên nền nhà cũ. Nhà nước hỗ trợ 7 triệu đồng không tính lãi để mua toàn bộ vật liệu xây nhà, gia đình bỏ công và xây nhà theo phương pháp nhà nước và nhân dân cùng làm. Kinh phí để xây ngôi nhà hết khoảng 15 triệu đồng. Tuy nhiên, theo anh Vàng Dí Sình cho biết "nếu làm nhà trình tường truyền thống, nhà nước không hỗ trợ chi phí và chỉ riêng tiền làm tường nhà đã khoảng 15 triệu đồng rồi, thêm phần mái gỗ, cửa, nền thì chi phí sẽ rất tốn kém, nhất là hiện nay không có gỗ”.

Như vậy, quả không dễ để bảo tồn những ngôi nhà đất trình tường, một nét văn hóa truyền thống vô cùng quý giá của đồng bào vùng cao đã mấy trăm năm lịch sử. Càng không dễ khi những ngôi nhà cũ ngày càng cũ đi, xuống cấp và không có phương án sửa chữa, làm mới hay bảo tồn nào trong khi những ngôi nhà xây kiểu mới vẫn tiếp tục mọc lên.

Vũ Thanh
Báo Đại Đoàn Kết