Thursday, February 16, 2012

Hà Nội: Nhà vườn trong phố cổ

Nhà ở khu phố cổ Hà Nội thường có hình ống, ngói vảy cá rêu phong, với không gian nhỏ, xinh. Ít ai ngờ rằng, giữa lòng khu phố cổ, có một ngôi nhà vườn cổ kính, mang phong cách kiến trúc đầu thế kỷ XX. Ðó là ngôi nhà vườn duy nhất còn lại ở phố cổ cho đến hôm nay.

Không gian xanh trong lòng phố cổ

Nếu như "Ngôi nhà di sản" số 87 Mã Mây đặc trưng cho kiến trúc nhà ống truyền thống ở phố cổ, thì ngôi nhà số 115 Hàng Bạc là một biệt thự có kiến trúc thể hiện sự giao hòa giữa văn hóa Ðông - Tây nửa đầu thế kỷ XX. Bước qua con ngõ hẹp, không gian được mở ra với một khu vườn xanh mát. Ở đó, vẫn còn những cây cau, những cây hồng xiêm trăm năm tuổi, các loại cây cảnh, có bể non bộ và một chiếc giếng cổ... Riêng khu vườn đã có diện tích lên đến gần 200 m2. Không ai có thể hình dung, khu vườn ở ngay trong lòng phố phường tấp nập. Ngôi nhà hai tầng có diện tích khoảng hơn 200 m2, nội thất mang dáng dấp kiến trúc phương Tây, với nhiều phòng nhỏ, tạo không gian sinh hoạt riêng cho mỗi thành viên trong gia đình. Nhưng tất cả các đường nét trang trí đều theo phong cách phương Ðông. Những nếp ngói tỏa xuống hàng hiên, rồi vút lên ở góc đầu đao, giống như kiến trúc tại các đình, chùa, mang đến cảm giác thanh tịnh. Các chi tiết trên từng ô cửa, từng bờ nóc đều được đắp khéo léo hình rồng, hình mây... Chủ nhân ngôi nhà - cụ Phạm Thị Tề kể rằng, tất cả những đường nét tinh tế ấy, đều được tạo tác bởi những thợ tài khéo làng Bát Tràng.

Ông Phạm Ngọc Giao chăm sóc vườn cây.
Nhưng điều đáng quý hơn nữa, trong gia đình cụ Phạm Thị Tề, nếp sinh hoạt của người Hà Nội cổ vẫn được giữ như xưa. Những câu đối, hoành phi, những bộ bàn ghế có tuổi hàng trăm năm được gia chủ gìn giữ. Trong gian chính ngôi nhà, những hình ảnh về các thế hệ trong ngôi nhà được chủ nhân trưng bày một cách trang trọng. Xem những tấm ảnh phần nào thấy được lịch sử thăng trầm của một dòng tộc. Cụ Phạm Thị Tề năm nay đã gần một trăm tuổi. Tuy hơi lãng tai, nhưng còn nhanh nhẹn, minh mẫn, giọng nói sang sảng. Các con cụ bảo rằng, cụ được như vậy, một phần nhờ sống trong không gian xanh và đầy yên tĩnh này.

Dòng họ Phạm vốn là một danh gia. Cuối thế kỷ XIX, các cụ từ làng chạm bạc Châu Khê nổi tiếng ở Hải Dương lên phố Hàng Bạc lập nghiệp, lập ra hiệu vàng Sư tử - một trong những hiệu vàng có tiếng nhất thời bấy giờ. Sau này, gia đình mua một ngôi nhà có hai mặt tiền, một quay ra phố Hàng Bạc, một mặt quay ra phố Ðinh Liệt. Ngôi biệt thự bề thế này được dựng trên khuôn viên rộng đến 600 m2 đó. Ngôi biệt thự được xây năm 1945, bởi những kiến trúc sư, những hiệp thợ có tiếng lúc bấy giờ. Toàn bộ khu vực này được thiết kế hết sức hợp lý. Mặt tiền phố Hàng Bạc hẹp, được bố trí làm nhà kinh doanh. Ngôi nhà đó nối với biệt thự. Biệt thự là không gian thờ cúng và sinh hoạt. Ðây là điều khác biệt so với nhiều kiến trúc cổ của Hà Nội. Sau Ngày giải phóng Thủ đô, gia đình cụ Phạm Thị Tề rút lên sử dụng toàn bộ tầng hai của ngôi nhà, còn tầng một do Nhà nước quản lý và cho một số hộ gia đình thuê. Hiện tại, ngôi nhà thuộc nhiều chủ sở hữu, nhưng dáng vẻ cơ bản vẫn được giữ. Nhất là không gian sinh hoạt của gia đình cụ Phạm Thị Tề và con cháu.

"Ngôi nhà di sản" trong tương lai?

Phố cổ Hà Nội bị biến dạng nhiều trong những năm gần đây. Chỉ rất ít hộ gia đình còn giữ được những kiến trúc nhà truyền thống. Ðặc biệt, một không gian như vậy là rất hiếm ở khu phố cổ. Hầu như ngày nào cũng có khách du lịch tìm đến ngôi nhà này để tham quan, chụp ảnh. Hà Nội đã có một "Ngôi nhà di sản" số 87 Mã Mây, rất nhiều người hy vọng, ngôi biệt thự cổ kính này, sẽ trở thành một điểm tham quan chính thức trong hành trình khám phá khu phố cổ Hà Nội. Ông Phạm Ngọc Giao - con trai trưởng cụ Phạm Thị Tề cho biết: "Những vị khách nước ngoài đều nói rằng, điều họ thích nhất ở ngôi nhà của chúng tôi đó là một không gian sống, chứ không phải một bảo tàng. Ở đó, họ thấy những con người vẫn sống theo nếp xưa".

Nhà sử học Dương Trung Quốc, PGS Trần Lâm Biền, nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc khi còn sống cũng từng đến nghiên cứu và đánh giá rất cao giá trị của di sản này. Về phía chính quyền, dịp chuẩn bị Ðại lễ Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, UBND thành phố Hà Nội đã có công văn giao UBND quận Hoàn Kiếm phối hợp các ban, ngành liên quan nghiêm túc thực hiện chủ trương giải phóng mặt bằng, bảo tồn, tôn tạo di sản này. Tuy nhiên, qua tìm hiểu của phóng viên, khó khăn lớn nhất trong cải tạo, gìn giữ ngôi nhà cổ là do một số chủ sở hữu trong ngôi nhà chưa nhận thức được giá trị của ngôi nhà cổ, tổ chức xây dựng, cơi nới trái phép. Gần đây, khuôn viên khu vườn đã mọc lên những công trình như bếp, nhà vệ sinh, gây mất mỹ quan, làm hỏng không gian ngôi nhà cổ.

Những di sản sống ở Việt Nam không còn nhiều. Ở miền trung có phố cổ Hội An. Ở khu vực Hà Nội mở rộng có làng cổ Ðường Lâm. Khu phố cổ Hà Nội là một di sản sống, nhưng phần lớn những kiến trúc cổ đã bị mai một. Gìn giữ những không gian di sản sống độc đáo như ngôi nhà vườn trong khu phố cổ là trách nhiệm của chúng ta với thế hệ mai sau.

GIANG NAM
BÁO NHÂN DÂN